Phan Văn Trường (1876 - 1933)

18 Tháng 3 2016
Người cập nhật :  

Phan Văn Trường (1876 - 1933) là một trong những tiến sĩ luật khoa đầu tiên của Việt Nam, quê ở tại làng Đông Ngạc - Hà nội, nay là thôn Đông Ngạc, xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, ngoại thành Hà nội. Ông còn là một nhà báo hoạt động tích cực trong Nhóm người Việt Nam yêu nước, được người đương thời gọi là "nhóm Ngũ long" tại Pháp gồm: Phan Văn Trường, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An Ninh và Nguyễn Sinh Cung.

Ông Phan Văn Trường sinh ngày 25 tháng 9 năm 1876 tại làng Ðông Ngạc, huyện Từ Liêm TP Hà Nội trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha là Phan Anh Nhân(còn gọi là Anh Kiệt hay Duy Kiệt), mẹ là Phạm Thị Nghiêm. Ông là con trai thứ 5 trong gia đình gồm có 9 anh chị em, 6 trai và 3 gái: Anh cả là Phan Tuấn Phong (1865-1923), anh thứ 2 là Phan Cao Luỹ (1869-1915), anh thứ 3 là Phan Trọng Kiên (1871-?), anh thứ 4 là Phan Chí Thiện (1873-1945). Em ông, con thứ 6 là Phan Văn Ðường (1888-?)

Ông Phan Văn Trường thuở nhỏ học chữ Hán, sau chuyển sang học Quốc ngữ và chữ Pháp. Ông nổi tiếng thông minh và chăm chỉ từ nhỏ. Ông tốt nghiệp trường thông ngôn và đã làm thông ngôn ở văn phòng Phủ thống đốc sứ Bắc Kỳ một thời gian. Trong phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục 1907 tại Hà nội, Phan Văn Trường cùng hai người anh của ông là: Phan Tuấn Phong và Phan Trọng Kiên mở một lớp học ngay tại làng Đông Ngạc quê hương ông. Tháng 11-1908 thực dân Pháp đóng cửa trường.

Cuối năm 1908, trước tình hình đất nước ngày càng chìm trong những cảnh đau thương của sự đô hộ. Để không phải chứng kiến những viễn cảnh đau lòng và tìm ra con đường tự do cho đất nước, ông sang Pháp. Ông Phan Văn Trường sang Mareseille 2 hôm sau lên Paris, sau đó xin được làm giáo viên phụ giảng(Répétiteur) tiếng Việt ở Trường Ngôn ngữ và Văn minh Đông phương (Ecole des Langues Orientales). Đồng thời trong thời gian đó ông còn theo học ngành luật tại Đại học Sorbonne, Paris. Nhờ tinh thần và sự say mê học tập nên ông sớm cử nhân luật. Từ năm 1910 ông thuê ở nhà số 6 Villa des gobelins với giá 750 frc mỗi năm. Ðể có quyền hạn ông đã nhập quốc tịch Pháp ngày 18-3-1911. Năm 1912 ông ghi tên vào đoàn luật sư Paris và hành nghề tại Tòa thượng thẩm Paris được chủ nhiệm đoàn là Henri Robert kính trọng tài năng và hậu đãi. Trong thời gian này, ông cũng đã tích cực hoạt động yêu nước và giao lưu nhiều với những người cùng chí hướng.

Luật sư - Tiến sĩ Phan Văn Trường tại Tòa thượng thẩm Paris
Luật sư - Tiến sĩ Phan Văn Trường tại Tòa thượng thẩm Paris

Năm 1912, Phan Văn Trường gặp Phan Châu Trinh tại Paris. Hai chí sĩ họ Phan đã lập ra Hội đồng bào thân ái (tiếng Pháp: La Fraternité des compatriotes) (1912-1916), tập hợp những người Việt Nam sinh sống, học tập, lao động tại Pháp do Phan Văn Trường làm hội trưởng. Đây là một trong những tổ chức đầu tiên của người Việt tại Pháp. Tính chất yêu nước của Hội đã được Hội trưởng Việt Nam Quang phục Hội là hoàng thân Cường Để phái người sang Paris năm 1913 đưa thư cho Phan Chu Trinh để liên kết hoạt động. Sau vụ Việt Nam Quang phục Hội đánh bom tại Hà Nội cũng trong năm 1913, chính quyền Pháp cho rằng Phan Văn Trường và Phan Chu Trinh có liên hệ với phong trào bạo động này ở Việt Nam nên nhân Thế chiến thứ nhất nổ ra người Pháp đã bắt giam cả hai ông ngày 12 tháng 9 năm 1914 với lý do "âm mưu chính trị chống nước Pháp" và thông đồng với Đức. Do có sự can thiệp của Hội nhân quyền và của nhiều chính khách thuộc Đảng Xã hội (Pháp) như thiếu tá Roux và luật sư Marius Moutet nên gần một năm sau, tháng 7 năm 1915, chính quyền Pháp buộc phải thả hai ông. Tuy nhiên đến lúc đó thì Hội đồng bào tương thân tương ái cũng không còn và Phan Văn Trường bị thuyên chuyển xuống Toulouse làm thông ngôn cho các lính thợ gốc Việt đang phục dịch ở Arsenal de Toulouse.

Sau Thế chiến thứ nhất, ông tiếp tục hoạt động trong nhóm người Việt Nam yêu nước tại Pháp cùng Phan Châu Trinh, Nguyễn Thế Truyền và Nguyễn Sinh Cung. Ông là một trong bốn người ký tên bản "Revendications du peuple annamite" ("Thỉnh nguyện thư của dân tộc An Nam" hay còn gọi là "Yêu sách của nhân dân Việt Nam") năm 1919 với bút hiệu Nguyễn Ái Quốc và được coi là "kiến trúc sư" của văn bản này.

Từ 1921 đến tháng 5/1922 Phan Văn Trường sang Rhénanie, vùng đất Đức thuộc Pháp từ 1793 đến 1914, biện hộ tại toà án binh Mayence.

Ngày 3/6/1922, ông trình luận án tiến sĩ, đề tài Essai sur le Code Gia Long (Khảo luận về Luật Gia Long), trở thành tiến sĩ luật học đầu tiên của Việt Nam.

Này 23-12-1923, ông rời Pháp để về Sài Gòn trên con tầu Aki Maru của Nhật Bản. Về đến Sài Gòn, lập tức Phan Văn Tr­ường mở văn phòng chung với luật sư Monin, tham gia tích cực những hoạt động dân chủ trong nư­ớc và cùng Nguyễn An Ninh xuất bản lại tờ báo Chuông rè (La Cloche Fêlée), sau đó là Nước Nam (L'Annam) bằng tiếng Pháp tại Sài Gòn. Ông tích cực đấu tranh chống các chính sách của thực dân Pháp, đòi dân chủ, đeo đuổi việc bác bỏ chủ nghĩa "Pháp - Việt đề huề" của Đảng Lập hiến. Ông dứng ra tổ chức Đảng Cao vọng (còn gọi là nhóm Thanh niên Cao vọng). Báo L'Annam là cơ quan ngôn luận của nhóm này.

Ông đã cho đăng một số bài của các báo Người cùng khổ (của Hội Liên hiệp thuộc địa), Nhân đạo (của Đảng Cộng sản Pháp), Diễn đàn thông tin quốc tế (của Quốc tế Cộng sản); đặc biệt ông là người đầu tiên đăng Tuyên ngôn Đảng Cộng sản của Karl Marx và Friedrich Engels trên báo. Sau đó ông bị chính quyền Pháp kết án tù.

25/7/1927, thực dân Pháp đã một lần nữa bắt và ghép cho ông tội "xúi giục người bổn xứ chống đối và dấy loạn", tờ báo L'Annam cũng bị ngừng xuất bản một thời gian.

Ngày12/1/1928, tờ báo lại tiếp tục và vẫn theo đường lối sơ khởi. Trước thái độ kiên cường ấy, thống đốc Nam Kỳ đã truy tố và bỏ tù tất cả Ban giám đốc và cộng sự viên của tờ báo.

Ngày 27/3/1928, Phan Văn Trường bị Toà án áo đỏ Sài gòn kết án hai năm tù giam. Vốn là một luật sư, am hiểu luật pháp, ông không chấp nhận phán quyết này, ông chống án sang Pháp và hơn một năm sau Toà thượng thẩm Paris vẫn xử y án.

Ngày 14/8/1929, ông bị đưa vào nhà giam La Santé, nơi Phan Châu Trinh cũng đã bị giam 15 năm trước. ở trong tù, như luôn trực sẵn tư chất của một luật sư, ông vẫn tiếp tục đấu tranh. Khi bị giam chung với tù thường phạm, ông đã phản đối. Kết quả là ngày 31/8/1929, chính quyền thực dân buộc phải chuyển ông sang khu dành cho tù chính trị.

Năm 1931, sau khi hết hạn tù, Phan Văn Trường trở lại Sài gòn và gặp lại Nguyễn An Ninh với ý định tiếp tục cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp trên mặt trận báo chí công khai.

Năm 1933, ông ra Hà nội để thăm gia đình và tìm hiểu các phong trào yêu nước tại Miền Bắc nhưng ông ngã bệnh và phải ở lại Hà nội để điều trị. Khi bệnh thuyên giảm, ông lại khẩn trương lên đường vào Nam nhưng mới đến Đà nẵng, bệnh lại tái phát và ông phải quay ra Hà nội và ở tại nhà anh trai là Phan Cao Luỹ tại số 25 đường Gambetta (nay là đường Trần Hưng Đạo) để điều trị nhưng do bệnh nặng không thể cứu chữa, ông đã qua đời ngày 22/4/1933 tại Hà nội.

Nghe tin Phan Văn Trường mất, Phan Bội Châu đã làm câu đối bằng chữ Hán để khóc Phan Luật sư :

Tự tùng phân thủ lục tải dư, tương ức đán tương văn, vọng Balê, vọng Tây cống, chuyển vọng Đông kinh, thiên hải thương mang duy lão luỵ.

Tổng cá thương tâm bách niên trung, đồng sinh nghi đồng tử, khốc Tây Hồ, khốc Tập Xuyên, hữu khốc Phu Tử, giang sơn tịch mịch mãn bi phong .

Dịch nghĩa:

Xa cách đã hơn sáu năm, nhớ nhau mà không được gặp, trông Balê, trông Tây cống, rồi trông ra Đông kinh, nước mắt của già này mênh mông trời biển.

Một kiếp trăm năm buồn khổ, cùng sinh nên cùng chết, khóc Tây Hồ, khóc Tập Xuyên, nay lại khóc Phu Tử, giang sơn chết lặng trong luồng gió sầu thương.

Minh Viên Huỳnh Thúc Kháng cũng có câu đối đăng báo tiếc thương nhà chí sĩ :

Trường chính trị gặp bước gian nan, một mảnh đan tâm vàng chịu lửa.

Cõi tinh thần tìm đường giải phóng, nghìn năm thanh sử miệng còn ghi.

Hai hôm sau, gia đình đã đưa ông về an táng tại Xóm 8 thôn Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội.

Mộ phần ông được xây bằng gạch nằm khiêm tốn trong một khu vườn nhỏ, bên cạnh cây trứng gà (Đào tiên) xum xuê toả bóng mát, hiện nay do cháu ông là Phan Văn Thăng trông nom và hương khói. Trên mộ có ghi một hàng chữ Hán “Luật sư Tiến sĩ”.

Tâm Nghĩa tổng hợp

Top
SJ Time - шаблон joomla Оригами